لارستان بزرگ

آب و هوا : لارستان از نظر آب و هوايي جزآب و هواي گرم و خشك محسوب مي شود و داراي زمستانهاي معتدل و تابستانهاي بسيار خشك است.

ميزان بارندگي لارستان طي آمار 20 ساله ايستگاه هواشناسي فرودگاه لارستان 198.8 ميلي متر مي باشد.¹

بيشترين بارندگي سالانه مربوط به ماههاي دي و بهمن است كه ويژگي بارش در اين ماهها شدت كم و زمان بارش طولاني ميباشد , اما ميزان بارش در ماههاي تير و مرداد به حداقل مي رسد كه اين مقدار كم بارندگي با شدت زياد و زمان بارش كوتاه همراه است .

در اين شهرستان وسيع جمعا ً 21 دشت مستقل ، كه 10 دشت آن جزدشتهاي بسته محسوب مي شود وجود دارد . 4172 حلقه چاه ، 42 رشته قنات فعال و 4 چشمه آب ، كل منابع آبي است كه در امر كشاورزي فعاليت دارند.²

پوشش گياهي : وسعت كل استان فارس 13 ميليون هكتار مي باشد و سطح مراتع اين استان 8.59 ميليون هكتار بوده كه 66 درصد سطح كل استان را به خود اختصاص داده است .

وسعت كل لارستان 20933000 هكتار مي باشد كه از اين مقدار 1.5 ميليون هكتار وسعت مراتع شهرستان بوده كه 73 درصد سطح شهرستان و 11.5 درصد سطح كل استان فارس را به خود اختصاص داده است.

مراتع اين شهرستان در تقسيم بندي پايو (كارشناس FA0 ) جز مراتع استپي در فلور ايران و توران است كه شباهت بسياري به فلور بلوچ دارد.¹

خاك منطقه لارستان از بعد كيفي چندان مناسب نيست ،وجود چند گنبد نمكي در مناطق مختلف موجب گرديده كه اكثر مناطق با مشكل شوري مواجه باشند. حتي در مناطقي كه به نظر مي رسد آب و خاك از كيفيت مناسبي برخوردارند ،هنگامي كه مورد تجزيه آزمايشگاهي قرارمي گيرد ، پايين بودن كيفيت آن بخوبي نمايان است .

كمي ريزش باران و خشكي هوا موجب فقر پوشش گياهي در اين منطقه شده است .گياهان منطقه عموما ٌ از نوع گياهان مقاوم در برابر خشكي هستند.

علوفه چراگاهها شامل : گرامينه ها ، خارشتر، گون ،درمنه و ... درختان آن از نوع كنار ، گز و كهور است و در ارتفاعات بادام ، بنه وزبان گنجشك ديده مي شود. ³

عمده پوشش گياهي منطقه به دليل شرايط خاص آب و هوايي گونه هاي بوته اي مي باشد و به اين دليل نيز دام غالب چراكننده در مراتع از نوع بز مي باشد كه همين عامل ، علت اصلي تخريب مراتع منطقه مي باشد.

مراتع لارستان جزمراتع قشلاقي عشاير محسوب شده و فصل چراعملاً از تاريخ 15/8 لغايت 15/12 هر سال ميباشد. مراتع ييلاقي دامداران اين منطقه نيز عمدتا ً در شمال استان فارس و جنوب استان اصفهان مي باشد.

عشاير اين منطقه از ايل قشقايي بوده و طوايف كوچنده به اين منطقه عمدتاً خمسه - باصري و تيره هاي ايگدر- نفر- بهمن بيگلو و ... مي باشند.

آمارعشايرمنطقه لارستان بر حسب خانوار عبارتنداز:

1- بخش مركزي 475     2- بخش اوز 215    3- بخش خنج   2250    4- بخش جويم :  765

انواع دامها عبارتند از :        1- بز         2- گوسفند        3- شتر         4- گاو

از درياچه هاي دائمي منطقه , درياچه هيرم در جويم و قسمتي از رودخانه قره آقاچ در سيف آباد لارستان است . بطور كلي بسته به ميزان ريزش هاي جوي در زمستان و پاييز آب درون آب راهه ها در جريان مي باشد.¹

معادن : فقر منابع تحت الاراضي و مواد اوليه صنعتي ، سبب محدوديتهايي براي استقرار صنايع در منطقه شده است. معادن نمك ، سنگ گچ و سنگ آهك بسياري در لارستان موجود است .³

گاو چاه (Gaav-chah) : استفاده ازآب سطحي ، كه ازسرچشمه يا مظهرقنات بااستفاده ازشيب زمين تحت تأثير نيروي ثقل به سمت مزارع حركت ميكرد،كارچندان دشواري نبود،امّاانتقال آب ازعمق چاه به سطح زمين نيازبه نيروي تازه اي داشت كه بتواندازانجام  اينكاربرآيد.

درلارستان واغلب مناطق گرم وخشك  وكم باران كه مهمترين منبع  تأمين آب، چاه ميباشد، اين عمل بااستفاده ازگاوچاه صورت مي گرفت،كه عبارت بودازيك ياچندگاوقوي ونيرومند،چرخ چاه وبند(طناب) چاه دلورامعمولاًازپوست گاو وطناب راازالياف نخل  مي ساختند.اين طناب درمجاورت رطوبت ازمقاومت زيادي برخوردار بود.چنانچه بعلت فرسودگي  طناب گسسته مي شد، آنراتعميرميكردند.جنس چرخ چاه  ازچوب تشكيل مي شد.درجلوي چاه ومحل تخليه آب،بردي(bardi) ساخته بودندكه شامل يك استخردايره شكل بودكه درپائين آن سوراخي تعبيه كرده بودند كه آب بتدريج  ازآن خارج مي شد وبه مصرف آبياري مي رسيد.درپشت چاه بُگُل (bogol) واقع شده كه برشي بود درسطح زمين وهرچه ازچاه  فاصله مي گرفت عميق ترمي شد.بطوري كه يك سطح شيبداربوجودمي آورد.گاو درداخل اين برش حركت ميكردوهنگاميكه به انتهاي بُگُل مي رسيد، مي چرخيد.دراين زمان ، دلو ازدهانه چاه خارج شده ، چاه بان آن راگرفته وتخليه مي كرد.

رمزه  (Romza) : يكي ازقديمني ترين فعاليتهاي كشاورزي درلارستان نخل كاري بوده است . اصولاً نخل علاوه بر قامت رعنا ومحصول پربها، ازدو ويژگي خاص برخوردار است : يكي مقاومت درهواي بسيارگرم و ديگر تحمّل بيش ازحد در مقابل آبهاي شور و با كيفيت پائين .

"رمزه" عبارت بودازتعدادي بندخاكي  به ارتفاع دو متر،بدين منظور كه از زمان جريان سيل آمادگي بيشتري براي مهاركردن سيلاب  وهدايت آن به نخلستان داشته باشند.

امروزه مساحت يك باغ با واحد هكتار محاسبه مي شود اما دردوره هاي گذشته مساحت زيرپوشش يك نخلستان رابا تعدادي "بست" "bast" و"رومزه" "romza" مي شناختند.

بست عبارت بودازديواره هاي خاكي درجهت طول نخلستان به ارتفاع دوتا دونيم متر، كه درفواصل معيني درجهت عرض نخلستان اقدام به احداث خاكريز هايي مي شد كه يك طرف آن به بست متصل مي گرديد، وسمت ديگرآزادبود تامحل ورود آب به داخل رمزه باشد.

حدفاصل دوخاكريز را اقدام به كاشت نخل مي كردند.هربست شامل هشت تاده رمزه وهررمزه داراي هشت تاده نخل بود.

جدول(Jadval) : احداث يك جدول ، بمنظور انتقال آب ازمنبع به مزرعه، بامقداري مصالح ساختماني ازقبيل سنگ وساروج به منظوربالابردن بازده انتقال وجلوگيري ازهرز روي آب بوده است .ساختن جدول انتقال آب ازچنان درجه اهميّتي برخورداراست كه دولت درسال 1366 اجراي طرح ملّي پوشش آنهارابه تصويب رساند و خواستاران تحقق اين طرح رابا اعطاي وام درقالب تبصره 3 (وام بابهره كم و بازپرداخت طولاني ) حمايت كرد.درتوجيه اقتصادي اين طرح امده بود:"جلوگيري ازهرز روي آب، بالابردن بازده انتقال، افزايش كمّي وكيفي محصولات زراعي " كه نگرشي بخردانه است.

سازنده اين جدول آب درزمان طراحي بايد به سه نكته مهم توجه داشته باشد:

1-شيب طبيعي زمين    2-بعدفني   3- توصيه اقتصادي

گاوبست(Gaav-bast) :براي احداث گاو بست ، نيازبه دو گاو قوي ونيرومندبود ويك تخته كه بوسيله طناب بافاصله معيني گاوها آنرا دنبال خودمي كشيدند.در شروع كار نخست قسمتي ازاراضي كه قراربود بست خاكي احداث شود،زمين رالنگار"شخم=lengar" مي زدند. اين عمل بمنظورشكستن لايه فوقاني  وسهولت دربرداشت وجابجايي خاك صورت مي گرفت؛ همان كاري كه امروزه بابلدوزرانجام مي دهند واحداث گاوبست به كندي صورت مي گرفت واين گونه طرح هادر سطحي كوجك اجرامي شد.گرچه دربعضي مواردشمار خاكريزها دوياسه عددبود.اما همان كارهاي كوچك نتايجي بزرگ داشت.برداشت محصول بيشتر، هرچندبه ميزان كم ،ازارزش بالايي برخوردار بود.

هرچندكه آبياران كهن لارستان بااحداث گاوبست به يك هدف اساسي،يعني جمع آوري آب ازيك سطح گسترده  وگسترش آن  درسطحي محدودبه منظورآبياري بهتراراضي زيركشت وبهبود كمّي وكيفي محصولات  گندم  وجو وسعت مي يافتند،امّابطورغيرمستقيم اقدام مفيّد آنها باعث افزايش سفره هاي آب زيرزميني نيزمي شد.

كُرشُمه (Korshomeh) و سَواره(Savareh):شترگلو(syphon) به لهجه لاري "كُرشُمه"  ناميده مي شود كه عبارت است ازدو حلقه چاه دردو كرانه رودخانه، ويك راهرو زيرزميني كه اين چاهها رابه هم مربوط مي سازد.آب بوسيله جدول پس ازرسيدن به رودخانه، واردچاه اول شده وپس ازعبورازراهروي زيرزميني ازچاه كرانه ديگر بيرون مي آمد.ازآنجا كه رقوم دهانه چاه دوم چندين سانتي متر پايين ترازرقوم دهانه چاه اول بود،آب وارد جدول آبرساني آنسوي رودخانه مي شد.

درمناطقي پستي وبلندي زمين بگونه اي بود كه عبوراز رودخانه طرحي نومي طلبيد.اين مشكل رانيزآبياران كهن مابه شيوه اي جالب برطرف نموده وآن ساختن سازه اي به نام "سَواره " بود. منظورازسواره همان ساختماني است كه مردم آنراپل مي نامند.

ازآنجا كه آب درفاصله اي معين سوار برسازه اي مي شود،واژه سواره براي آن برگزيده اند.يكي اززيباترين وكهن ترين سواره هادرمسيرآبرساني قنات مظفرآباددرحومه لار بناگرديده است .

بركه (Berke) : يكي ازابتكارات جالب ذخيره سازي آب آشاميدني ، احداث بركه هاست.هرچندنمي توان آماردقيقي ازبركه هاي احداث شده درلارستان ارائه دادامّا آنجاكه مرحوم سيّدعلاالدين مورخ،تعدادبركه هاي موجود درلارستان را24000فرض مي كند،سخني به گزاف نگفته است.

شيوه ساخت بركه هاي بزرگ درادوارگذشته،شنيدني وجالب است. به عنوان مثال بركه اي به قطر25 متر وعمق 20 متر رانمي توانستند بانيروي انساني وبااستفاده ازبيل وكلنگ حفاري كنند،بنابراين سطح زمين را با گاوشخم مي زدند،سپس ازچهارسمت بادوال وچرخ چاه خاك آن رابه سطح زمين انتقال مي دادند،ولي مي نوشتند  گاوقوي ونيرومندي كه دردرون بركه شخم مي زندتاعمل پي كني راتسريع بخشد،شنيدني است:اين گاو پس از اينكه گودال به حدمعيني عميق مي شدديگرازآن خارج نمي گرديد،بلكه آذوقه وآب رادرهمان جامصرف مي كردوشبانه روزدرآن محل نگهداري مي شد.درآخرين روزكارطبيعي بودكه نمي توان آن جثه سنگين راازگودال بيرون كشيد،بنابراين درهمان جاقرباني وگوشت آن رادرميان فقيران ومستمندان توزيع مي كردندسپس بستر و ديواره اطراف بركه راباسنگ وساروج پوشش مي دادند.⁴

منابع

1- اداره منابع طبيعي لارستان

2- سيماي لارستان - صادق رحماني

3- لارستان - محمدباقر وثوقي

4- ميراب - مهندس حسن هوشمند